Ağır ve tehlikeli işler raporu hâlâ geçerli mi?

Kısa cevap: Hayır. Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği 8 Şubat 2013’te yürürlükten kaldırıldı. Bugün ayrı bir “ağır ve tehlikeli işler raporu” düzenlenmiyor; onun yerine tehlike sınıfı sistemi ve tek bir belge var: işe giriş sağlık raporu (Ek-2 formu). Yeni belge eskisinin işlevini kapsıyor — hatta daha geniş, çünkü yalnızca listedeki işleri değil bütün işyerlerini kapsıyor.

Bu soru hâlâ çok soruluyor, çünkü belge ortadan kalkmasına rağmen adı ortadan kalkmadı. İhale şartnameleri, taşeron sözleşmeleri ve güncellenmemiş İK şablonları eski ismi istemeye devam ediyor.

Aşağıda önce neyin değiştiğini tabloya döküyor, sonra elinizde eski isimle bir talep varsa ne yapacağınızı anlatıyoruz. Güncel sürecin tamamı için işe giriş sağlık raporu sayfamıza bakabilirsiniz.

Ağır ve tehlikeli işler raporu ne zaman kalktı?

Zincir şöyle işledi:

1. 2012 — 6331 sayılı Kanun yürürlüğe girdi. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri tek bir kanunda toplandı ve 4857 sayılı İş Kanunu’nun ilgili maddesi yürürlükten kaldırıldı.
2. Yönetmelik dayanaksız kaldı. Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliği, yürürlükten kalkan o maddeye dayanıyordu.
3. 8 Şubat 2013 — yönetmelik resmen kaldırıldı. Ekindeki “ağır ve tehlikeli işler” çizelgesi de birlikte yürürlükten çıktı.

Yükümlülüğün bugünkü dayanağı 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesidir. Sağlık gözetimi ortadan kalkmadı; kapsamı genişledi ve ölçütü değişti.

Eski sistem ile yeni sistem: 7 fark

Üçüncü satır en önemli değişikliktir: artık işin adına değil, işyerinin faaliyetine bakılıyor. Sorgulamayı adım adım tehlike sınıfı ve NACE kodu rehberimizde anlattık.

Kapsam daraldı mı, genişledi mi?

Genişledi. Eski düzende yalnızca çizelgede sayılan işlerde çalışanlar için rapor aranıyordu; bir muhasebe ofisi bu kapsamın tamamen dışındaydı. Bugün istisnasız her işyerinde işe giriş sağlık raporu zorunludur — tehlike sınıfı yalnızca tetkiklerin kapsamını ve yenileme periyodunu belirler.

Dolayısıyla “bizim işimiz ağır ve tehlikeli listesinde yoktu, rapor gerekmiyordu” savunması bugün geçersizdir. Yükümlülüğü yerine getirmemek çalışan başına idari para cezası doğurur; işleyişini raporsuz çalıştırmanın idari para cezası yazımızda ayrıntılandırdık.

Yılda bir yenileme zorunluluğu kalktı mı?

Kalkmadı, sınıfa bağlandı. Eski düzende kapsamdaki işler için kural olarak yıllık yenileme aranıyordu. Bugün azami aralık az tehlikelide 5, tehlikelide 3, çok tehlikelide 1 yıldır.

Yani eskiden “ağır iş” sayılan bir faaliyet bugün çok tehlikeli sınıftaysa yenileme yine yıllıktır — değişen şey, aynı yükümlülüğün artık çizelgeye değil sınıfa göre belirlenmesidir. Üstelik bunlar azami sürelerdir: işyeri hekimi maruziyet gerektiriyorsa daha sık muayene isteyebilir. Ayrıntısını işe giriş ve periyodik muayene farkı yazımızda tabloyla verdik.

Neden çizelge yerine tehlike sınıfı?

Eski yöntem, işleri tek tek sayan bir liste mantığına dayanıyordu. Bu yaklaşımın üç yapısal sorunu vardı:

• Liste her zaman geriden gelir. Yeni bir üretim yöntemi ya da iş kolu ortaya çıktığında çizelge güncellenene kadar o iş kapsam dışında kalıyordu.
• Aynı risk, farklı sonuç. Listede olmayan bir işte çalışan, listedekiyle aynı gürültüye ya da kimyasala maruz kalsa bile sağlık gözetimi dışında kalabiliyordu.
• İşyeri değil iş adlandırılıyordu. Oysa riski belirleyen, işin adı değil işyerinde fiilen yürütülen faaliyettir.

NACE koduna dayalı üçlü sınıflandırma bu üç sorunu da çözüyor: kapsam istisnasız genişliyor, ölçüt fiili faaliyete bağlanıyor ve yükümlülüğün derecesi riskle orantılı hâle geliyor. İş güvenliği uzmanı ile işyeri hekiminin birlikte hazırladığı risk değerlendirmesi de bu yapının üzerine oturuyor.

“Ağır işte çalışabilir” ibaresi rapora yazılıyor mu?

Pratikte evet — ama ayrı bir belge olarak değil. Ek-2 formunda hekim, çalışanın yapacağı işe uygun olduğunu hükme bağlar ve işin niteliği forma yazılır. Yani “ağır ve tehlikeli işler raporu” ile bugünkü belge arasında işlev farkı yok, ad ve kapsam farkı var.

Çok tehlikeli sınıftaki bir işyerinde düzenlenen Ek-2 formu, eski belgenin karşıladığı her ihtiyacı fazlasıyla karşılar: tetkik listesi daha geniştir, hekimin işyeri hekimliği belge numarası forma işlenir ve kayıt İSG-KATİP’e girer. Hangi hekimin hangi raporu imzalamaya yetkili olduğunu işyeri hekimi yetkileri yazımızda tablolaştırdık.

Şartname hâlâ eski belgeyi istiyorsa ne yapmalı?

Sık karşılaşılan durum: ihale dosyası ya da ana yüklenicinin evrak listesi “ağır ve tehlikeli işler raporu” yazıyor. Üç adımda çözülür:

1. Ek-2 formunu sunun. Yürürlükteki belge budur; çok tehlikeli sınıfta düzenlenmiş bir Ek-2, eski belgenin yerini hukuken alır.
2. Tehlike sınıfını belgeleyin. NACE kodunuzu ve sınıfınızı gösteren bir ek sayfa, karşı tarafın tereddüdünü ortadan kaldırır.
3. Açıklayıcı yazı ekletin. OSGB’nizden, eski yönetmeliğin yürürlükten kaldırıldığını ve belgenin karşılığının Ek-2 olduğunu belirten kısa bir yazı isteyin. Satem OSGB’de bu yazı talep üzerine düzenlenir; bize ulaşmanız yeterli.

Bu üçlü, uygulamada evrak reddini neredeyse tamamen ortadan kaldırır.

Örnek: bir inşaat taşeronunun evrak dosyası

Ana yüklenici, sahaya girecek 18 kişilik ekip için eski isimle belge istiyor. Taşeronun yapması gereken şu: her çalışan için çok tehlikeli sınıfa göre düzenlenmiş Ek-2 formunu hazırlatmak, forma hekimin belge numarasının işlendiğini kontrol etmek ve dosyanın önüne NACE kodunu, tehlike sınıfını ve mülga yönetmeliğin kaldırıldığını belirten tek sayfalık bir kapak yazısı koymak.

Bu dosya her iki tarafı da korur: ana yüklenici denetimde ibraz edilebilir bir evrak elde eder, taşeron da evrak reddi ya da saha girişinin gecikmesi riskinden kurtulur. Toplu muayenelerde tarih koordinasyonunu da biz üstleniriz; OSGB hizmetlerimizin kapsamı bu koordinasyonu içerir.

Peki her şey kalktı mı? Kalkmayan iki başlık

Hayır — ve bu ayrımı yapmayan içerikler yanıltıyor. Eski yönetmelik kalktı, ancak bazı kısıtlar ayrı düzenlemelerde yaşamaya devam ediyor:

• 18 yaşını doldurmamış çalışanlar. Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik yürürlüktedir; ağır ve tehlikeli işlere ilişkin kısıtlar burada düzenlenir.
• Gebe ve emziren çalışanlar. Bu gruba özgü çalıştırma koşulları da ayrı bir yönetmelikle korunmaktadır.

Kısacası mülga olan şey belge ve çizelgedir, çalışan gruplarına özgü koruyucu hükümler değil. Bu ayrım pratikte önemlidir: genç bir çalışanı işe alırken yalnızca tehlike sınıfına bakmak yetmez, yaşa bağlı kısıtları da kontrol etmeniz gerekir. İşyeri hekimi uygunluk değerlendirmesini yaparken bu kısıtları da gözetir — bu yüzden raporu düzenleyen hekimin işyerinizin faaliyetini bilmesi, formun doğru doldurulması kadar önemlidir.

Bugün ne yapmanız gerekiyor? 4 adım

1. Tehlike sınıfınızı doğrulayın. NACE kodunuz tetkik listesini ve periyodu doğrudan belirler.
2. Her çalışan için Ek-2 raporu alın. İstisna yok; işyeri hekimi muayeneyi yapar, gereken tetkikleri ister.
3. Tetkikleri maruziyete göre belirletin. Gürültülü hatta odyometri, tozlu ortamda solunum fonksiyon testi, kimyasal maruziyetinde ağır metal testleri, çok tehlikeli sınıfta akciğer grafisi. Tamamı işe giriş tetkikleri sayfamızda.
4. Yenileme takvimini kurun. Çok tehlikeli sınıfta yılda bir; risk değerlendirmesi gerektiriyorsa daha sık.

20 kişi ve üzeri toplu alımlarda gezici İSG aracımız işyerine gelir, muayeneler sahada tamamlanır; tetkikler kendi laboratuvarımızda çalışılır.

Özetle

Ağır ve tehlikeli işler raporu diye ayrı bir belge bugün yoktur; yönetmelik 2013’te yürürlükten kaldırıldı. Yerini alan sistem daha geniştir: ikili “ağır mı değil mi” ayrımı yerine üçlü tehlike sınıfı, iş çizelgesi yerine NACE kodu, sınırlı kapsam yerine bütün işyerleri. Düzenlenen tek belge işe giriş sağlık raporudur.

Raporu nereden alacağınız konusunda kararsızsanız devlet hastanesi mi, OSGB mi? karşılaştırmamıza, aile hekimi seçeneği için bu yazımıza, dijital kanallar için e-Devlet’ten rapor alınır mı? yazımıza bakabilirsiniz.

Bakanlık yetki belgemiz ve OSGB hizmetlerimizin kapsamı sitemizde açıktır; birlikte çalıştığımız kurumları referanslarımız sayfasında görebilirsiniz. Personel sayınızı ve faaliyetinizi iletin, hangi tetkiklerin gerektiğini birlikte netleştirelim: ücretsiz teklif formu.

Mevzuatın güncel hâli ve yürürlük tarihleri için Mevzuat Bilgi Sistemi’ne başvurun. Bu sayfadaki açıklamalar bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez.