İşe giriş raporu çalışamaz kararı: ne olur, nasıl itiraz edilir?

Kısa cevap: İşe giriş raporu çalışamaz kararı, kişinin genel olarak sağlıksız olduğu anlamına gelmez — o işe, o koşullarda uygun olmadığı anlamına gelir. Aynı kişi başka bir görevde çalışabilir. Karara itiraz edilebilir; itirazlar Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından belirlenen hakem hastanelere yapılır ve verilen karar kesindir.

Bu karar hem çalışan hem işveren için beklenmedik bir durum yaratıyor ve çoğu zaman yanlış anlaşılıyor. Aşağıda kararın gerçekte ne anlattığını, tarafların ne yapması gerektiğini ve itiraz yolunu anlatıyoruz. Sürecin tamamını işe giriş sağlık raporu sayfamızda bulabilirsiniz.

İşe giriş raporu çalışamaz kararı ne anlama gelir?

Ek-2 formunda hekim tek bir soruyu yanıtlar: bu kişi, bu işi, bu işyerinde yapabilir mi? Karar üç unsurun birlikte değerlendirilmesidir — kişinin sağlık durumu, işin fiziksel gerekleri ve işyerindeki maruziyetler.

Dolayısıyla “uygun değildir” hükmü, bu üçlünün belirli bir bileşimine ilişkindir. Üç unsurdan biri değişirse karar da değişebilir.

Ne anlama gelmez?

• Genel bir sağlık raporu değildir. “Hasta” ya da “sağlıksız” demek değildir.
• Engellilik raporu değildir. Engellilik oranı bambaşka bir süreçte, başka kurullarca belirlenir.
• İş göremezlik kararı değildir. Çalışma gücü kaybıyla ilgisi yoktur.
• Kalıcı değildir. Geçici bir sağlık sorunu nedeniyle verilmişse, durum düzeldiğinde yeniden değerlendirilebilir.
• Her iş için geçerli değildir. Yüksekte çalışmaya uygun bulunmayan biri aynı işyerinde depo ya da ofis görevinde çalışabilir.

Çoğu kişinin bilmediği üçüncü ihtimal: şartlı uygunluk

Karar her zaman “uygun” ya da “uygun değil” biçiminde ikili çıkmaz. Hekim sınırlama koyarak uygunluk verebilir. Örnekler:

• “Yüksekte çalışmamak kaydıyla uygundur.”
• “Gece vardiyasında çalışmamak kaydıyla uygundur.”
• “Gürültü maruziyeti olan alanlarda kulak koruyucu kullanması kaydıyla uygundur.”
• “Ağır yük kaldırmamak kaydıyla uygundur.”

Bu, tarafların çoğunlukla gözden kaçırdığı ara çözümdür ve iki tarafa da yarar: çalışan işini kaybetmez, işveren personelini kaybetmez ve yükümlülüğünü yerine getirmiş olur.

Şartlı uygunluk verildiğinde şartın yazılı olarak kayda geçmesi ve fiilen uygulanması gerekir. “Yüksekte çalışmaz” yazıp çalışanı yüksekte çalıştırmak, raporu bir koruma olmaktan çıkarıp aleyhte delile dönüştürür.

Bu karar neden çıkar?

Üç tipik gerekçe var:

1. İşin gerekleriyle bağdaşmayan bir sağlık durumu. Örneğin renk körlüğü olan birinin renk ayrımı gerektiren bir görevde çalışması; renk görme testi bunu ölçer. Ya da ileri derecede işitme kaybı olan birinin sesli uyarı sistemine bağlı bir alanda görevlendirilmesi — odyometri burada belirleyicidir.
2. Maruziyetin mevcut bir rahatsızlığı ağırlaştırma riski. Solunum kapasitesi düşük bir çalışanın tozlu ortamda görevlendirilmesi gibi; solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi bu değerlendirmenin temelidir.
3. Güvenlik riski. Kontrol altında olmayan bir nöbet geçmişi, baş dönmesi ya da ileri görme kaybı; yüksekte çalışma, forklift ya da araç kullanımı gerektiren görevlerde psikoteknik değerlendirme kapsamına girer.

Üçünde de ortak nokta şu: karar kişiyi değil, kişi–iş eşleşmesini reddeder.

Çalışan ne yapmalı?

1. Gerekçeyi öğrenin. Hangi bulgu, hangi işin hangi gereğiyle bağdaşmıyor? Bunu hekimden açıkça sorma hakkınız var.
2. Geçici mi kalıcı mı olduğunu sorun. Tedavi edilebilir bir durumsa, düzeldikten sonra yeniden değerlendirme mümkün olabilir.
3. Başka bir görev mümkün mü diye sorun. Aynı işyerinde uygun olabileceğiniz bir pozisyon olabilir.
4. Belgeyi ve gerekçesini saklayın. İtiraz edecekseniz elinizde olması gerekir.
5. İtiraz yolunu kullanın. Aşağıda anlatıyoruz.

Bir noktayı özellikle belirtelim: muayenede sağlık durumunuzu gizlemek sizi korumaz. Eksik bilgiyle verilmiş bir uygunluk kararı, ileride bir iş kazası ya da meslek hastalığı dosyasında sizin aleyhinize de işleyebilir.

İşveren ne yapmalı — ve ne yapmamalı

Yapılması gerekenler:

• Çalışanı o görevde çalıştırmayın. Karar size bir yükümlülük yükler; aksine davranmak, bir kaza hâlinde doğrudan sorumluluk doğurur.
• Başka bir görev imkânını değerlendirin. Karar belirli bir göreve ilişkindir; işletmenizde uygun başka bir pozisyon olabilir.
• Şartlı uygunluk verildiyse şartı fiilen uygulayın ve kayda geçirin.
• Kararı ve gerekçesini özlük dosyasında saklayın.

Yapılmaması gerekenler:

• Otomatik fesih refleksi. “Çalışamaz” kararı tek başına kendiliğinden bir fesih sebebi oluşturmaz; önce başka göreve uygunluk değerlendirilmelidir. Fesih kararı iş hukuku boyutu taşır ve hatalı kurgulandığında işe iade davasına konu olabilir — bu aşamada hukuki destek almanız yerinde olur.
• Kararı görmezden gelip işe başlatmak. En riskli seçenek budur. Hem idari yaptırım hem ağır hukuki sorumluluk doğurur.
• Sağlık bilgisini yaymak. Tanı ve bulgular özel nitelikli kişisel veridir; işveren yalnızca uygunluk sonucunu bilir, teşhisi değil.

İtiraz yolu

Karara hem çalışan hem işveren itiraz edebilir. 6331 sayılı Kanun, bu Kanun kapsamında alınan sağlık raporlarına yapılan itirazların Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından belirlenen hakem hastanelere yapılacağını ve hakem hastane kararlarının kesin olduğunu belirtir.

Pratik akış:

1. İtirazınızı yazılı yapın. Hangi karara, hangi gerekçeyle itiraz ettiğinizi açıkça yazın.
2. Dayanak belgeleri ekleyin. Varsa uzman hekim raporları, tedavi kayıtları, önceki tetkik sonuçları.
3. Hakem hastaneye başvurun. Güncel hakem hastane listesi için Sosyal Güvenlik Kurumu’na danışın.
4. Kararı bekleyin. Hakem hastanenin verdiği karar kesindir — bu, idari anlamda sürecin sonu demektir.

Süre konusunda: itirazınızı gecikmeden yapın. Bu süreçte işveren sizi o görevde çalıştıramaz; bekleyen her gün iki taraf için de belirsizlik demektir. Başvuru süresine ilişkin yürürlükteki düzenlemeyi işlem öncesinde teyit etmenizi öneririz.

İtirazdan ayrı olarak, iş sözleşmesi feshedilirse bu tamamen farklı bir hukuki yoldur ve kendi süreleri vardır — işe iade talebi için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir. Bu aşamada bir avukata danışın.

Üç örnek senaryo

Kararın pratikte nasıl çözüldüğünü görmek, soyut anlatımdan daha açıklayıcı:

Senaryo A — Renk ayrımı gerektiren görev

Elektrik işleri için başvuran adayda renk görme testinde kısıtlılık saptanıyor. Kablo renklerini ayırt etmek işin temel gereği olduğundan o görev için uygunluk verilmiyor.

Çözüm: aynı işletmede renk ayrımı gerektirmeyen bir teknik görev değerlendiriliyor. Kişi işe alınıyor, görev tanımı değiştiriliyor ve yeni göreve göre yeni bir uygunluk değerlendirmesi yapılıyor. Kimse iş kaybetmiyor.

Senaryo B — Tozlu ortam ve düşük solunum kapasitesi

Boyahanede çalışacak adayın solunum fonksiyon testi beklenenin altında çıkıyor; akciğer grafisi ek bulgu göstermiyor.

Çözüm: hekim “uygun değildir” yerine şartlı uygunluk veriyor — belirli bir alanda çalışmamak ve uygun solunum koruyucu kullanmak kaydıyla. Şart yazılı kayda geçiyor, işveren yerleşimi buna göre düzenliyor ve çalışan izleme programına alınıyor.

Senaryo C — Geçici bir tablo

Adayda muayenede yüksek tansiyon ölçülüyor, EKG ve kan şekeri sonuçları birlikte değerlendiriliyor. Tablo kontrol altında olmadığı için yüksekte çalışma görevine uygunluk verilmiyor.

Çözüm: karar kalıcı değil. Kişi kendi hekimine yönlendiriliyor; tedavi düzenlendikten ve tablo kontrol altına alındıktan sonra yeniden değerlendirme yapılıyor. Çoğu durumda uygunluk veriliyor.

Üç senaryonun ortak dersi: ilk karar çoğu zaman sürecin sonu değil, başlangıcıdır.

Bu durumla karşılaşmamak için

Kararların önemli bir kısmı, muayene öncesinde yapılabilecek basit şeylerle önlenebiliyor:

• Görev tanımını somut yazın. “Üretim personeli” değil, “kaynakçı, yüksekte çalışacak”. Hekim doğru işi değerlendirsin.
• Alternatif görevleri önceden bildirin. İşletmenizde hangi pozisyonlar var? Hekim alternatif uygunluğu aynı muayenede raporlayabilir.
• Çalışanı hazırlıklı gönderin. Mevcut raporlarını ve ilaç listesini getirmesi, gereksiz bir olumsuz kararı önleyebilir; ayrıntısı belge listesi yazımızda.
• Tetkik hazırlığını doğru yaptırın. Yanlış hazırlıkla çıkan bir sonuç gereksiz tekrara yol açar; hazırlık rehberimize bakabilirsiniz.

Kararı kim verebilir?

Uygunluk kararını yalnızca işyeri hekimliği yetkisi bulunan bir hekim verebilir ve karar Ek-2 formatında, hekimin belge numarasıyla kayda geçer. Genel poliklinikten alınmış “çalışamaz” ibareli bir yazı bu anlamda bir uygunluk kararı değildir.

Hangi hekimin hangi raporu imzalamaya yetkili olduğunu işyeri hekimi yetkileri yazımızda, kurumlar arası farkları devlet hastanesi mi, OSGB mi? karşılaştırmamızda tablolaştırdık. Yükümlülüğün kanuni dayanağı ise 6331 sayılı Kanun’un 15. maddesidir.

Özetle

İşe giriş raporu çalışamaz kararı kişiyi değil, kişi–iş eşleşmesini reddeder. Aynı kişi başka bir görevde çalışabilir; çoğu durumda şartlı uygunluk iki tarafı da koruyan bir ara çözümdür. Karara itiraz edilebilir ve itirazlar SGK’nın belirlediği hakem hastanelere yapılır; verilen karar kesindir.

İşveren açısından en riskli davranış kararı görmezden gelmek, en hatalı refleks ise doğrudan fesihtir. Doğru yol, başka göreve uygunluğu değerlendirmek ve süreci kayıt altında yürütmektir.

Çalışan açısından da benzer bir yanlış var: kararı bir damga gibi algılayıp süreci orada bırakmak. Oysa karar belirli bir göreve ilişkindir, çoğu zaman geçicidir ve her hâlükârda itiraza açıktır. Gerekçeyi öğrenmek, alternatif görev sormak ve gerekiyorsa itiraz etmek — üçü de hakkınız.

Satem OSGB’de işyeri hekimi değerlendirmesi risk değerlendirmesi ve görev tanımıyla birlikte yapılır; gerektiğinde alternatif görev uygunluğu da raporlanır. Bakanlık yetki belgemiz ve hizmet kapsamımız sitemizde açıktır.

Böyle bir kararla karşılaştıysanız durumu birlikte değerlendirelim: ücretsiz teklif formu ya da iletişim sayfamız.

Mevzuatın güncel hâli ve başvuru usulleri için Mevzuat Bilgi Sistemi’ne ve Sosyal Güvenlik Kurumu’na başvurun. Bu sayfadaki açıklamalar bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez.