6331 Madde 15 nedir? Sağlık gözetiminde işverenin yükümlülükleri

6331 Madde 15, bir işverenin çalışan sağlığı konusundaki yükümlülüklerini tek bir maddede toplar. Kısadır — beş fıkra — ama işe giriş sağlık raporu zorunluluğunun, periyodik muayene aralıklarının, raporu kimin düzenleyeceğinin ve masrafı kimin karşılayacağının tamamı bu maddeden doğar.

Aşağıda önce madde metnini olduğu gibi veriyoruz, sonra fıkra fıkra işveren diliyle açıklıyoruz. Sonunda da hangi rapor hangi maddeye dayanır sorusunu tek tabloda topladık.

6331 Madde 15 kanun metni

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, “Sağlık gözetimi” başlıklı 15. maddesinde şunu düzenler:

MADDE 15 – (1) İşveren;

a) Çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlar.

b) Aşağıdaki hâllerde çalışanların sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlamak zorundadır:

1) İşe girişlerinde.
2) İş değişikliğinde.
3) İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri hâlinde.
4) İşin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla.

(2) Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.

(3) Bu Kanun kapsamında alınması gereken sağlık raporları işyeri hekiminden alınır. 10’dan az çalışanı bulunan ve az tehlikeli işyerleri için ise kamu hizmet sunucuları ile aile hekimlerinden de alınabilir. Raporlara itirazlar Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen hakem hastanelere yapılır, verilen kararlar kesindir.

(4) Sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklı her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz.

(5) Sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgileri gizli tutulur.

Maddenin yürürlükteki güncel hâli için Mevzuat Bilgi Sistemi üzerindeki resmî metne başvurun. Bu sayfadaki açıklamalar bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez.

Madde metni ne diyor? İşveren diliyle

“Sağlık gözetimi” ne demek, muayeneden farkı ne?

Birinci fıkranın (a) bendi, işverene tek tek muayene yaptırma değil, bir gözetim düzeni kurma yükümlülüğü yükler. Gözetim; çalışanın maruz kalacağı risklerin belirlenmesini, buna uygun muayene ve tetkiklerin planlanmasını, sonuçların izlenmesini ve gerektiğinde önlem alınmasını kapsar.

Riskleri belirleyen belge risk değerlendirmesidir. Yani Madde 15 pratikte risk değerlendirmesiyle başlar: hangi çalışanın hangi etkene maruz kalacağı bilinmeden, hangi tetkikin gerektiği de bilinemez. Bu değerlendirmeyi iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi birlikte yapar.

Muayene hangi dört hâlde zorunlu?

(1)(b) bendi dört durum sayar ve bunlar seçimlik değildir:

1. İşe girişte. Bu, sitemizin ana konusu olan işe giriş sağlık raporunun doğduğu yerdir.
2. İş değişikliğinde. Çok atlanan madde budur. Ofisten sahaya, depodan forklift operatörlüğüne geçen personelin eski raporu yeni görev için geçerli değildir.
3. İşe dönüşte. İş kazası, meslek hastalığı ya da sağlık nedeniyle tekrarlanan devamsızlık sonrası dönüşte, çalışan talep ederse muayene yapılır.
4. Düzenli aralıklarla. Periyodik muayene. Aralık, işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenir: az tehlikelide en geç beş, tehlikelide üç, çok tehlikelide bir yıl.

Raporsuz işe başlatma yasağı kimleri kapsar?

İkinci fıkra nettir: tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde çalışacaklar, işe uygunluğunu belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Buradaki ifade “rapor alınır” değil, “işe başlatılamaz” biçimindedir — yani rapor bir evrak işi değil, işe başlatmanın ön koşuludur.

Tehlike sınıfınızı bilmiyorsanız işyerinizin NACE kodundan bulabilirsiniz; ana sayfamızda bunun nasıl yapılacağını anlattık.

Raporu kim düzenleyebilir? Aile hekimi istisnası

Üçüncü fıkra, uygulamada en çok yanlış bilinen hükümdür. Kural şudur: sağlık raporları işyeri hekiminden alınır.

Ancak fıkranın ikinci cümlesi bir istisna getirir: 10’dan az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerleri için rapor, kamu hizmet sunucularından ya da aile hekimlerinden de alınabilir. İki koşul birliktedir — “ve” bağlacı buradaki belirleyici ayrıntıdır:

• 12 çalışanı olan az tehlikeli bir ofis → istisna kapsamında değildir, işyeri hekimi gerekir.
• 6 çalışanı olan tehlikeli bir atölye → istisna kapsamında değildir, işyeri hekimi gerekir.
• 6 çalışanı olan az tehlikeli bir büro → istisna kapsamındadır.

İstisna kapsamında olsanız bile işyeri hekimi üzerinden ilerlemenin pratik bir üstünlüğü var: çalışan sayınız 10’a çıktığında ya da faaliyetiniz değiştiğinde süreç kendiliğinden geçerli kalır. Ayrıca aile hekimi, işyerinizin risk değerlendirmesini görmediği için hangi tetkikin gerektiğine dair bir dayanağa sahip değildir.

Rapora itiraz yolu da bu fıkrada düzenlenir: itirazlar Sağlık Bakanlığınca belirlenen hakem hastanelere yapılır ve verilen karar kesindir.

Masrafı kim öder?

Dördüncü fıkra tereddüde yer bırakmaz: sağlık gözetiminin maliyeti ve bundan doğan her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz. Muayene ücreti, tetkik bedelleri, yol gideri ve muayeneye ayrılan süre bu kapsamdadır.

Uygulamada bunun iki sonucu vardır. Birincisi, ücretin çalışanın maaşından kesilmesi ya da çalışandan tahsil edilmesi mümkün değildir. İkincisi, muayene için harcanan süre çalışma süresinden sayılır.

Sağlık bilgileri kime açılır?

Beşinci fıkra, çalışanın sağlık bilgilerinin gizli tutulmasını emreder. Bunun uygulamadaki karşılığı şudur: işverene bildirilen tek çıktı işe uygunluk kararıdır — “çalışabilir”, “şartlı çalışabilir” ya da “çalışamaz”. Tanı, tetkik sonuçları ve anamnez bilgileri işyeri hekiminde kalır; bunlar özel nitelikli kişisel veridir.

Bu ayrım hem çalışanın mahremiyetini korur hem de işvereni gereksiz bir veri sorumluluğundan kurtarır.

Hangi rapor hangi maddeye dayanır?

İSG mevzuatında “rapor” denilen belgelerin hepsi Madde 15’ten doğmaz. Aşağıdaki tablo, sık karıştırılan belgelerin dayanağını ve kimin düzenlediğini gösterir.

Son satır özellikle önemlidir: istirahat raporu ile işe giriş sağlık raporu farklı belgelerdir. Biri çalışamama hâlini, diğeri işe uygunluğu belgeler; denetimde birbirinin yerine geçmez.

6331 Madde 15 tek başına okunmaz: ilişkili maddeler

Madde 4 — İşverenin genel yükümlülüğü

İşverenin çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, risk değerlendirmesi yapma ve gerekli önlemleri alma yükümlülüğünü kurar. Madde 15, bu genel yükümlülüğün sağlık ayağıdır.

Madde 6 — İSG hizmetleri

İşverenin işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirmesini, bunu kendi bünyesinde yapamıyorsa yetkilendirilmiş bir OSGB’den hizmet almasını düzenler. Madde 15’teki raporu düzenleyecek hekim, Madde 6 uyarınca görevlendirilen hekimdir — ikisi birbirine bağlıdır.

Madde 17 — Çalışanların eğitimi

Sağlık gözetimi tek başına yetmez; çalışanın riski bilmesi de gerekir. Temel İSG eğitimi, yüksekte çalışma, yangın ve ilk yardım eğitimleri bu maddeden doğar.

Madde 26 — İdari para cezaları

Madde 15’e aykırılığın yaptırımı buradadır. Ceza her bir çalışan için ayrı ayrı uygulanır; tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.

Denetimde 6331 Madde 15 nasıl kontrol edilir?

İş müfettişi sağlık gözetimi başlığında tipik olarak şu altı noktaya bakar:

1. Her çalışan için Ek-2 formu var mı, güncel mi?
2. Raporun tarihi işe giriş tarihinden önce mi?
3. Tehlike sınıfına uygun tetkikler yapılmış mı? (hangi tetkik kime)
4. Raporu düzenleyen hekimin işyeri hekimliği belge numarası yazılı mı?
5. İSG-KATİP kayıtları tamam mı?
6. Şartlı uygunluk şerhleri sahada fiilen uygulanıyor mu?

Üçüncü maddedeki tetkik uyumu en çok sorgulanan noktadır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta tipik olarak akciğer grafisi, solunum fonksiyon testi, odyometri ve EKG aranır. Ağır metalle çalışılan işlerde biyolojik izlem, ağır kaldırma içeren görevlerde lomber grafi eklenir. Bu tetkikleri kimin isteyeceğine, mesleki eğitim gerektiren işlerde mesleki eğitim belgesiyle birlikte işyeri hekimi karar verir.

Altısına da “evet” diyebiliyorsanız bu başlık birkaç dakikada kapanır. Bir tanesinde tereddüt varsa, denetim genellikle oradan derinleşir.

Madde 15’e uyum için altı adımlık kontrol listesi

1. Tehlike sınıfınızı doğrulayın. NACE kodunuz üzerinden; periyot ve tetkik kapsamı buna bağlı.
2. Risk değerlendirmenizi güncel tutun. Risk analizi olmadan hangi tetkikin gerektiği belirlenemez.
3. İşyeri hekimi görevlendirmesini tamamlayın. Kendi bünyenizde ya da DSP / OSGB hizmeti üzerinden.
4. İşe giriş raporlarını işbaşından önce alın. Sonradan alınan rapor aradaki dönemi kapatmaz.
5. Periyodik takvim kurun. Raporun düzenlenme tarihine göre, personel bazında.
6. Şerhleri sahaya taşıyın. “Gözlükle çalışabilir” yazan bir rapor, uygulanmıyorsa işvereni korumaz.

Madde 15 hakkında sık yapılan üç yorum hatası

1. “Az tehlikeliysek rapor gerekmez”

Yanlış. İkinci fıkradaki işe başlatma yasağı tehlikeli ve çok tehlikeli sınıf içindir; ancak birinci fıkradaki sağlık gözetimi yükümlülüğü tehlike sınıfı ayrımı yapmaz. Az tehlikeli işyerinde de muayene ve periyodik takip gerekir; değişen yalnızca kapsam ve aralıktır.

2. “Rapor bir kez alınır, biter”

Yanlış. (1)(b) bendi dört ayrı hâl sayar: işe giriş, iş değişikliği, işe dönüş ve düzenli aralıklar. Rapor bir belge değil, süreklilik gerektiren bir süreçtir.

3. “Masrafı çalışan öder”

Yanlış ve açıkça kanuna aykırı. Dördüncü fıkra maliyetin işverence karşılanacağını ve çalışana yansıtılamayacağını hükme bağlar.

Özetle

Madde 15, işe giriş sağlık raporunu bir formaliteden çıkarıp işe başlatmanın ön koşuluna dönüştürür. Dört muayene hâli, raporu düzenleyecek hekimin niteliği, masrafın kime ait olduğu ve sağlık verisinin gizliliği bu maddede birlikte düzenlenir.

Satem OSGB olarak bu süreci uçtan uca yürütüyoruz: Bakanlık yetki belgemiz, sabit tıbbi tetkik mekânı ve gezici İSG araç yetki belgelerimiz ile ISO kalite sertifikalarımız sitemizde açıkça yayınlıdır. Tetkikler kendi laboratuvarımızda çalışılır; kalabalık ekiplerde mobil laboratuvar ve gezici araç devreye girer.

Kadronuzun sağlık gözetimini düzene sokmak isterseniz teklif formunu doldurabilir ya da doğrudan bize ulaşabilirsiniz. Süreci nasıl işlettiğimizi Neden Biz ve Hakkımızda sayfalarında anlattık.